İngiltere’nin Sussex bölgesinde yer alan ve dünyanın en büyük “kıyamet kasası” olarak bilinen Millennium Seed Bank, artık yalnızca olası bir felaketi bekleyen pasif bir depo değil. Bilim insanları, burada saklanan milyonlarca tohumu aktif biçimde doğaya geri kazandırmak için kullanmaya başladı.
Beton duvarların ardında altın değil, tohum var
Yeraltına inşa edilen ve sel, radyasyon hatta uçak çarpmasına dayanacak şekilde tasarlanan tesis, Kraliyet Botanik Bahçeleri Kew tarafından yönetiliyor. Kasada para ya da değerli madenler değil, insanlık için çok daha kritik bir miras korunuyor: bitki tohumları.
Bilim insanlarına göre, üç tenis kortu büyüklüğündeki alanda 6,6 tondan fazla tohum muhafaza ediliyor. Koleksiyon; avuç içi büyüklüğündeki palmiye tohumlarından, insan saçı kalınlığındaki orkide tohumlarına kadar geniş bir çeşitlilik içeriyor. Bazı türler onlarca, bazıları ise milyonlarca örnekle saklanıyor.
Eksi 20 derecede zaman adeta duruyor
Tohumlar, kasada –20 derece sıcaklıkta muhafaza ediliyor. İçeri girenlerin özel kıyafet giymesi zorunlu ve ziyaret süresi en fazla 10 dakika ile sınırlı. Güvenlik sistemleri, hırsızlıktan çok insan sağlığını korumaya odaklı; olası bir tehlikede otomatik olarak devreye giriyor.
Millennium Seed Bank, 40 binden fazla bitki türüne ait yedek tohumla, dünyanın en büyük “ex-situ” (doğal ortamı dışında) yaban bitkisi koleksiyonuna sahip. Bu yönüyle yalnızca kendi arşivini değil, diğer tohum bankalarını da yedekleyen küresel bir güvence işlevi görüyor.
Tek bir kasa yetmiyor
Uzmanlara göre tek bir “kıyamet kasası” yeterli değil. Norveç’teki Svalbard Küresel Tohum Kasası, 2017’de eriyen donmuş topraklar nedeniyle su sızıntısı yaşamış, tohumlar zarar görmese de sistemin kırılganlığı net biçimde ortaya çıkmıştı. Bu nedenle MSB gibi paralel ve yedekli koleksiyonların önemi her geçen gün artıyor.
“Kıyameti beklemiyoruz, kriz zaten başladı”
Tohum bankası 2000 yılında acil durumlar için kurulmuştu. Ancak bugün yaklaşım değişmiş durumda. MSB’nin tohum koleksiyonları başkanı Charlotte Lusty, artık beklemenin lüks olmadığını söylüyor:
“Mini krizler sürekli yaşanıyor. Yangınlar, seller ve yavaş ama sürekli bir yok oluş var. Pek çok bitkiyi farkına bile varmadan kaybediyoruz.”
İklim krizi, habitat kaybı, savaşlar ve orman yangınları; yalnızca bitkileri değil, tarımı, tozlayıcıları, hayvanları ve insanları da doğrudan etkiliyor.
Avustralya yangınlarında tohumlar hayat kurtardı
2019–2020 yıllarında Avustralya’yı etkisi altına alan büyük orman yangınları sırasında MSB kritik bir rol üstlendi. Güney Avustralya’daki Kanguru Adası’nın neredeyse yarısı yanarak yok olurken, bölgeden 12 yıl önce toplanıp bankaya gönderilen tohumlar sayesinde bazı türler yeniden canlandırıldı.
Örneğin “hassas” kategorisindeki Glycine latrobeana adlı bir bezelye türü, MSB’den gönderilen tohumların yüzde 80’inin filizlenmesiyle yerel ölçekte yok olmaktan kurtarıldı.
Savaşlar da tohumları yok ediyor
Tehdit yalnızca doğa kaynaklı değil. 2015’te Suriye iç savaşı sırasında Svalbard Tohum Kasası’ndan ilk kez acil tohum çekimi yapıldı. Irak’taki tohum bankası 2003’te yağmalandı; Batı Şeria’daki Hebron Filistin Tohum Bankası ise tamamen yok edildi.
MSB’de bazı Filistin tohumlarının kopyaları bulunsa da uzmanlara göre savaşlar, tarımsal ve biyolojik hafızayı da hedef alıyor.
Gıda değil, gelecek de saklanıyor
Millennium Seed Bank’taki çalışmalar yalnızca gıda güvenliğiyle sınırlı değil. “Biyoprospeksiyon” kapsamında bitkilerin kimyasal bileşenleri inceleniyor; günümüzde kullanılan pek çok ilaç bu tür keşiflere dayanıyor. Tarihte yaygın bir kan sulandırıcı olan warfarin de bitkisel bir bileşikten geliştirilmişti.
Charlotte Lusty’ye göre çözüm yine doğanın içinde:
“Bitkilerle birlikte evriliyoruz. Gelecekte nasıl hayatta kalacağımızın cevaplarını yine bitki dünyasında bulacağız.”
